We richten ons in dit artikel op de stichting, de verspreiding en het gebruik van sociale werelden als vorm van benutting van het Internet. Het gaat daarbij niet in de eerste plaats om de bespreking van de ICT-technieken die hierbij gehanteerd worden, maar vooral om de rol die sociale metaforen en werkelijkheidsbeelden hierbij als ontwerpprincipes spelen. Het artikel sluit af met een appendix waarin - ondersteund door beeldmateriaal - een aantal belangrijke elementen van een complex sociaal evenement in een virtuele, sociale wereld worden opgesomd

1. Het Internet en de opkomst van sociale werelden

Mensen denken en handelen op basis van metaforen. Dit uitgangspunt is overtuigend behandeld in bijvoorbeeld het boek van Lakoff en Johnson Metaphors we live by (1980). Ook op het terrein van ICT speelt de bewuste of onbewuste hantering van metaforen een belangrijke rol. Het bekendste voorbeeld van een metafoor op het gebied van ICT is ongetwijfeld de raammetafoor (Windows), die door Microsoft zo bekend geworden is. De metaforen die gehanteerd worden op een bepaald moment passen bij de dominante vorm van benutting van het Internet.

Als we Internet vooral zien als een medium om tekst - eventueel aangevuld met illustraties, of een eenvoudige animatie - op te slaan, te verspreiden en te raadplegen, komen twee metaforen direct naar voren. Allereerst is er de metafoor van het grote bladerboek, waarbij het Internet uit een onnoemelijk aantal (web)pagina's bestaat. Daarnaast is er de - eveneens naar de taal verwijzende - metafoor van de brief die via het begrip e-mail het Internet maakt tot het wereldwijde, flitsende postsysteem.

Ook toen het Internet nog vooral een op taal gericht medium was, zijn er op basis van tekst en tekstuitwisseling reeds tal van virtuele gemeenschappen gesticht, waarbij vaak sprake was van sociale interactie binnen verschillende communicatiesystemen. Hoewel de term virtuele wereld in het begin hiervoor niet gehanteerd werd, wordt deze term nu wel gehecht aan de zogenaamde MUDs (ook wel aangeduid als MOOs, MUSHes, etc.).

In deze bijdrage willen wij echter vooral aandacht besteden aan virtuele, sociale werelden op het Internet met een 2D of 3D grafische omgeving. In dergelijke werelden kunnen personen via grafische representaties als Avatars aanwezig zijn. Bij de communicatie wordt uiteraard nog steeds intensief getypte tekst gebruikt. De sociale communicatie in dergelijke virtuele werelden vindt echter in toenemende mate plaats via het gesproken woord, terwijl ook video-beelden een steeds belangrijker rol spelen.

2. Virtuele werkelijkheid en virtuele werelden

Het begrip virtuele wereld wordt soms zo ruim gebruikt dat ieder afbakenbaar onderdeel van de zogenaamde virtuele werkelijkheid een wereld vormt: een object in de ruimte, een set webpagina's gegroepeerd rond een bepaald thema, kortom alles is dan een virtuele wereld. Dit losse gebruik van het begrip heeft ons inziens te maken met een bepaalde conceptuele eenzijdigheid. Er wordt wel veel nagedacht over het begrip virtueel als specificerend element van het begrip virtuele werkelijkheid (of Cyberspace). De belangstelling van degenen die het begrip virtuele wereld hanteren, gaat echter veel minder uit naar de specificatie van het begrip wereld.

Toch heeft dit begrip 'wereld' een lange, voor een deel filosofische achtergrond. In Kants visie betreft een wereld iets wat in staat is om te zorgen voor een volledig palet van menselijke ervaringen. Sociologen zullen hier al snel aan het begrip 'samenleving' denken. Een samenleving kan slechts voortbestaan als er sprake is van een reeks instituties in de zin van centrale regels die vorm geven aan de intermenselijke interactie. Een sociale wereld of samenleving behoeft echter niet omvangrijk te zijn. Zogenaamde 'totale instituties', zoals een gevangenis, vormen voor de gevangenen een wereld of samenleving. Om van een virtuele, sociale wereld te kunnen spreken, moet dus menselijke interactie mogelijk zijn binnen een voldoende ontwikkeld geheel van instituties.

3. Sociale virtuele werelden op het Internet

Het gaat ons hierna dus om virtuele, sociale werelden en wel op het Internet. Voor dergelijke werelden gelden bepaalde minimale specificaties. Het zijn allereerst werelden waarbij personen geacht worden bewust te kunnen interacteren met andere personen. Deze mogelijkheid van sociale interactie is voor ons het belangrijkste kenmerk. Het gaat dus niet om mens-machine interactie.

Sociale werelden op het Internet hebben verder het kenmerk dat er een scheiding aangebracht wordt tussen degenen die als bewoners (Inhabitants) van de virtuele gemeenschap beschouwd worden en de rest van het internet. Hoewel er sociale werelden bestaan die een grote mate van geslotenheid en een strenge toelatingsselectie kennen, zijn er ook veel 'open samenlevingen' waar iedereen als 'gast' toegelaten kan worden.

Een derde kenmerk is dat de wereld een bepaalde continuïteit kent door een gemeenschappelijke cultuur (regels) waaraan de bewoners geacht worden zich te conformeren. Deze regels specificeren vaak vooral de verschillende hoedanigheden (karakters, rollen) op basis waarvan bewoners geacht worden een bijdrage te leveren aan de verdere ontwikkeling van de wereld. Hierdoor krijgt de sociale, virtuele wereld een bepaalde geschiedenis.

4. Tekstuele en grafische virtuele, sociale werelden

Vaak ging het om fantasieverhalen, eventueel met een sterk mythologische inslag. De nadruk op dit soort spelwerelden blijkt uit de aanduiding MUD's (Multi-User Dungeons). In dergelijke MUDs worden een aantal karakters (rollen) gespecificeerd die de deelnemers aan de wereld zich eigen moeten maken. Een betrekkelijk populaire vorm van MUDs is die welke gebaseerd op een bepaald boek of een serie boeken. Een voorbeeld van een MUD waarin de karakters (rollen) gebaseerd zijn op de bekende Discworld romans van Terry Pratchett. is: http://discworld.imaginary.com:5678/. Behalve de specificatie van de karakters (rollen) is er vaak ook voorzien in het gebruik van bepaalde objecten. Dit klinkt door in de aanduiding MOO (Multi-Object Oriented). Die objecten kunnen allerlei inhouden hebben, variërend van verschillende soorten wapens tot objecten zoals projectoren en borden waarop mededelingen geschreven kunnen worden.

De laatst genoemde objecten zijn interessant voor het terrein van onderwijs. Er zijn uiteraard ook veel educatieve MUDs (MOOs) gemaakt. Historisch gezien, wordt Nau SolSySim als een van de eerste MOOs op het terrein van het onderwijs beschouwd. Reed Riner, een antropoloog, startte deze MOO in 1990. Men kan deze MOO nog steeds bezoeken op www.nau.edu/anthro/solsys. Hoewel de spelwerelden het domein van de MUDs bleven domineren, zijn er aldus in de jaren negentig ook tal van virtuele universiteiten, campussen en opleidingen in de vorm van MOOs opgezet. Een voorbeeld uit vele is de MOO van het Departement Architectuur van de Universiteit van Sidney: http://www.arch.usyd.edu.au:7778/. Deze MOO wordt bijvoorbeeld gebruikt om online conferenties te houden zoals de recente conferentie DCNET'99.

Voor een algemene lijst van - discussies over - MUDs ( MOOs, MUSHes of hoe ze verder ook aangeduid moge worden) is een goede ingang bijvoorbeeld: http://www.kanga.nu/archives/MUD-Dev-L/. Een andere, zeer omvangrijke, bron van informatie ten aanzien van wat begripsmatig MUDs zijn en welke MUDs cliënten en servers ter beschikking staan, is: http://www.godlike.com/muds/.

Voor een sociaal-wetenschappelijke terugblik op de ontwikkelingen van de jaren zeventig en tachtig is Rheingolds boek The Virtual Community uit 1993 nog steeds een goede ingang. Hij brengt ook in de jaren negentig nog steeds ontwikkelingen inzake virtuele gemeenschappen, conferenties en werelden in kaart op http://www.well.com/user/hlr/vircom/index.html.

4.2 Sociale werelden in een 2D en 3D grafische omgeving met Avatars in de hoofdrol
De versmelting van de op tekst gebaseerde ontwikkelingen en de mogelijkheid van een grafische omgeving treedt voor de eerste maal voor een groot publiek - en in een commercieel verband - op in Lucasfilms Habitat in 1985. In de jaren negentig zet deze stimulans krachtig door. Virtuele, sociale werelden die 2D en 3D grafische omgevingen bezitten, worden voor gebruik op het Internet zowel ontwikkeld door software ondernemingen zoals Microsoft, door universiteiten, maar zij zijn ook zeer vaak het resultaat van de huisvlijt van grote aantallen enthousiaste en betrekkelijk geavanceerde Internetgebruikers.

Vanuit het perspectief van het massaal scheppen en gebruiken van nieuwe typen sociale werelden is vooral de laatste categorie van belang. Wij concentreren ons hierna vooral op de vraag: welke ontwikkelingen geven vorm aan deze sociale beweging van bouwers van virtuele, sociale werelden en gebruikers hiervan? Zij zijn de ware kolonisten van de virtuele ruimte waarvan sprake is in de titel van dit artikel. De door hen gestichte en gebouwde werelden worden op een aantal manieren aangeduid: Multi-Users Virtual Worlds, Inhabited Virtual Worlds en Avatar Virtual Worlds.

Allereerst is het voor de groei van deze sociale beweging van belang dat zij voort kon bouwen op hetgeen bereikt was in de op tekst gebaseerde MUDs (MOOs, MUSHes, etc.). Er was kortom een voedingsbodem voor deze ontwikkeling. Zoals het ook vaak het geval was in de MUDs, worden de grafische virtuele, sociale werelden door de aanhangers van deze stroming vaak zelf gebouwd. Het gevoel van verbondenheid met een sociale wereld wordt versterkt indien men zelf als schepper, bouwer, of een ander personage met speciale privileges en macht, gezien kan worden en niet uitsluitend als gebruiker optreedt. De aanhangers van genoemde stroming zagen de mogelijkheden van een 2D en 3D grafische omgeving en de mogelijkheid om zichzelf zichtbaar te representeren - via zogenaamde Avatars - als persoon in de wereld als een sprong voorwaarts waardoor het realiteitsgehalte van de virtuele, sociale werelden kon toenemen. Veel kunstzinnigheid en creativiteit is de laatste jaren geïnvesteerd in de architectuur van de 2D en 3D-omgevingen. Ook geldt dit voor het ontwerpen van Avatars en in het vergroten van de handelings- en expressiemogelijkheden hiervan. Zo belangrijk wordt het verschijnsel Avatars gevonden dat de virtuele, sociale werelden ook wel aangeduid worden als Avatar -werelden of Avatar Cyberspace.

Een tweede, meer technische ontwikkeling die de groei van de bovengenoemde sociale beweging gestimuleerd heeft, is dat verschillende ondernemingen software ter beschikking gingen stellen waardoor deze enthousiastelingen voor een gering bedrag en met betrekkelijk eenvoudige computers en modems aan de slag konden gaan. Ondernemingen die dergelijke software ter beschikking gingen stellen waren bijvoorbeeld Fujitsu, Circle of Fire (tegenwoordig ActiveWorlds.com.genaamd), Blaxxun en sinds enige tijd ook Mirosoft. Bekende voorbeelden van 2D en 3D virtuele werelden zijn ActiveWorlds (met als grootste wereld Alphaworld) (Circle of Fire), Worldsaway (Fujitsu), Roomancer (Moove) en The Palace (Communities.com). Er zijn nu dus verschillende platforms voor het scheppen, inrichten en benutten van dergelijke werelden. Hoewel de gebruiksvriendelijkheid soms wat te mooi voorgesteld wordt, kan al wel geconstateerd worden dat bijvoorbeeld de populaire ActiveWorlds (AW) inderdaad, zij het niet fantastisch, draaien vanaf het niveau van een Pentium 166 PC. Ook is het waar dat dergelijke virtuele werelden voor een bescheiden bedrag beschikbaar zijn. Voor minder dan f. 300,00 koopt men de licentie voor een eigen te bouwen AW-wereld van 160.000 vierkante meter met de mogelijkheid van 32 simultane gebruikers. Voor het realisme van de interactie in dergelijke werelden is het verder belangrijk dat de mogelijkheid van audio- en videoverbindingen die geïntegreerd kunnen worden met de virtuele werelden, groeien.

Een derde stimulerende ontwikkeling voor de groei van de sociale beweging is dat er (virtuele) organisaties ontstonden die het als taak zagen de ontwikkeling van dergelijke werelden te bevorderen. Een voorbeeld hiervan is Contact Consortium (CCON). Deze organisatie tracht de sociale beweging van virtuele wereldbouwers en gebruikers te stimuleren. Daarbij gaat het om benutting van dergelijke werelden voor andere doeleinden dan die veel MUDs kenmerkten. Deze waren veelal gericht op het spel en de vrije tijdsbesteding. CCON streeft onder andere na om dergelijke werelden meer geschikt te maken voor onderwijsdoeleinden. Bij haar jaarlijkse conferenties behoren de sessies die gewijd zijn aan het onderwijs tot de beste. Deze virtuele organisatie is te vinden op : www.ccon.org.

5. Conceptuele en sociale barrières voor de verdere ontwikkeling van virtuele, sociale werelden

Zoals hiervoor reeds aangegeven werd, zal niet diep ingegaan worden op de technische problemen en mogelijke oplossingen. Die discussie laten we graag over aan de ICT-deskundigen. Hieronder geven we enkele, betrekkelijk subjectieve, kanttekeningen die gebaseerd zijn op 'participerende observatie' in verschillende virtuele, sociale werelden, waarbij gebruik gemaakt wordt van een sociaal-wetenschappelijk referentiekader.

Allereerst is een probleem dat de hierboven geschetste sociale beweging van enthousiaste gebruikers van het Internet geen constante samenstelling heeft. Uiteraard is er een harde kern van ICT-deskundigen die deel blijven uitmaken van deze beweging, maar het gaat toch voornamelijk om jonge vrijwilligers die na verloop van tijd de beweging verlaten. Dit is niet anders dan in de MUDs ook het geval was (en is). In kritische beschouwingen van MUDs, vooral de fantasiespelen, wordt als een van de grootste problemen vaak gesignaleerd dat actieve deelnemers vooral tussen de 16 en 19 jaar oud zijn en er dan mee stoppen. Dit komt uiteraard de continuïteit van de uitbouw van de spelen niet ten goede. Voor het zijn van een echte wereld, een samenleving, is continuïteit een voorwaarde. Door veranderingen in de samenstelling van de beweging vervallen veel virtuele, sociale werelden, maar anderzijds kan men ook constateren dat bijvoorbeeld AlphaWorld sinds 1995 steeds is blijven bestaan en een enorme groei doorgemaakt heeft. Continuïteit is dus wel een probleem, maar niet een onmogelijkheid.

Een tweede probleem voor de ontwikkeling van virtuele, sociale werelden is dat een groot deel van de beweging in de ban van het bouwen is gekomen. De metafoor van de architect heeft veel invloed in de beweging. Veel burgers van bijvoorbeeld ActiveWorlds zijn gefascineerd door de mogelijkheid om in een - welhaast goddelijk - tempo hun wereld vol te bouwen. Zij onderkennen daarbij te weinig dat deze 3D omgevingen slechts bedoeld zijn om de sociale interactie mogelijk te maken en verder uit te bouwen.

Een derde probleem is dat het domein van de virtuele, sociale werelden te zeer gedomineerd wordt door de metafoor van de kamer. Uiteraard is er niets mis met deze metafoor en hij werkt bijzonder produktief in de sfeer van het virtuele klaslokaal (Virtual Classroom) en de virtuele conferentiezaal (Electronic Meeting Room), maar een wereld (samenleving) is te zeer een macro-begrip om uitsluitend uit te kunnen met de gedachte van een wereld als een verzameling van kamers (een micro-perspectief). Het is daarom belangrijk dat in de conferenties Avatars98 en Avatars99 getracht is een meer macro-benadering toe te passen. Men krijgt daardoor een beter zicht op de verschillende soorten virtuele ruimten (afgesloten en publieke ruimten) die nodig zijn om - door de diversiteit hiervan - de indruk van aanwezigheid in een virtuele, sociale wereld te krijgen.

Het tweede en derde gesignaleerde probleem betreffen de dominantie van de ruimtelijke metaforen. Nu 2D en 3D omgevingen in virtuele werelden mogelijk zijn, was het te verwachten dat er een periode zou komen waarin de invloed van ruimtelijke concepten en metaforen sterk aanwezig zou zijn. Men moet zich hiervan echter wel bewust zijn en niet te lang in deze fase blijven hangen.

Een vierde probleem raakt de kern van het sociaal-wetenschappelijk denken. In een ontwikkelingspad naar een complexe samenleving - of wereld - dienen bepaalde sociale instituties in een bepaalde volgorde tot ontwikkeling te komen. In de primitieve fase van een samenleving ziet men de 'basis antropologische instituties' ontstaan die de basis menselijke behoeften reguleren: de behoefte aan sex wordt gereguleerd in de institutie huwelijk, de behoefte aan communicatie door de institutie taal en de behoefte aan zingeving aan het leven door de institutie religie. Wie de geschiedenis van de benutting van virtuele, sociale werelden bekijkt, zal zien dat, voorzover er sociale instituties aanwezig zijn, die vooral passen bij de ontwikkelingsfase van primitieve samenlevingen. De fase van de moderne samenleving is bereikt als er instituties komen die te maken hebben met een bepaalde complexe arbeidsdeling (bijvoorbeeld in organisaties). Verder ontstaan er dan de geld- en marktinstituties en komen er universele rechtssystemen tot stand. Ook kennen moderne samenlevingen instituties voor de aanwending van macht en het ontwikkelen van beleid. Hoewel bepaalde virtuele, sociale werelden wel zoiets als geld hebben, is vrij duidelijk dat veel van hetgeen als moderne sociale instituties beschouwd wordt, ontbreekt.

6. Tenslotte

Op dit moment zijn er verschillende ontwikkelingen aan te wijzen waaruit blijkt dat de virtuele, sociale werelden enerzijds complexer worden en - mede daardoor - zich anderzijds in toenemende mate verwijderen van hun oorsprong waarbij het toch vooral ging om communicatie (chats) en om recreatie (vrije tijdsbesteding). Invloeden uit verschillende andere levenssferen (het onderwijs, het bedrijfsleven) laten zich steeds duidelijker gelden. In een volgend artikel zal aandacht aan de verschillende (functionele) aanwendingsrichtingen van virtuele, sociale werelden besteed worden.

De virtuele, sociale werelden vormen een sociale realiteit op zich, die het verdienen om door sociale wetenschappers serieus genomen te worden. Men kan het proces van de opkomst en ontwikkeling van instituties op de voet volgen. Er is aldus alle aanleiding om een bepaalde specialisatie binnen de sociologie onder de naam Cybersociologie hieraan te wijden. Binnen de sociale wetenschappen staat de bestudering van virtuele, sociale werelden echter nog op een betrekkelijk laag pitje. Voor zover sociale wetenschappers hieraan aandacht besteden zijn het - ook mondiaal bezien - eerder de antropologen dan de sociologen die hieraan hun onderzoeksenergie wijden.

Appendix

Meer informatie over virtuele werelden

• Een introductie tot enkele van de hier genoemde virtuele werelden is te vinden op de webpagina www.virtualworlds.org van Multi-User Virtual Worlds Consortium.
• Om een goed beeld te krijgen van de omvangrijke sociale evenementen die reeds in een reeks van gekoppelde virtuele, sociale werelden gehouden worden, kan men Avatars98 en Avatars99 bezoeken: http://www.ccon.org/conf98 en http://www.ccon.org/conf99.
• Verder heeft Bruce Damer een toegankelijk geschreven boek over virtuele werelden gepubliceerd. In 1998 verscheen zijn Avatars! dat als eerste boek een overzicht van de stand van zaken inzake de verschillende typen virtuele, sociale werelden gaf.